Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), binaların depreme dayanıklı tasarımı ve mevcut binaların değerlendirilmesi için uyulması zorunlu kuralları belirler. 18 Mart 2018'de yayımlanmış, 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girmiştir ve 2007 yönetmeliğinin yerini almıştır.
TBDY 2018 neyi düzenler?
Yönetmelik; yeni yapılacak binaların deprem etkisi altında tasarımını, mevcut binaların değerlendirilmesini ve güçlendirilmesini, temel ve zemin konularını, yüksek binaları ve sismik yalıtımlı binaları kapsar. Betonarme, çelik, prefabrik, yığma ve ahşap binalar için ayrı kurallar içerir.
Deprem bölgesi haritasından deprem tehlike haritasına
Önceki yönetmelik Türkiye'yi beş deprem bölgesine ayırıyordu. TBDY 2018 ile birlikte bu yaklaşım bırakıldı; artık tasarım, AFAD'ın Türkiye Deprem Tehlike Haritaları üzerinden, parselin coğrafi koordinatına göre belirlenen spektral ivme değerlerine dayanır. Böylece aynı ilin farklı noktalarındaki deprem tehlikesi farklı değerlerle hesaba katılabilir.
Deprem yer hareketi düzeyleri
| Düzey | 50 yılda aşılma olasılığı | Tekrarlanma periyodu |
|---|---|---|
| DD-1 | %2 | 2475 yıl (en büyük deprem) |
| DD-2 | %10 | 475 yıl (standart tasarım depremi) |
| DD-3 | %50 | 72 yıl (sık deprem) |
| DD-4 | %68 | 43 yıl (servis depremi) |
Binalar, kullanım amacına ve yüksekliğine göre bu düzeylerde farklı performans hedeflerini sağlayacak şekilde tasarlanır. Örneğin hastaneler ve okullar gibi deprem sonrasında kullanılması gereken yapılar için hedefler daha sıkıdır.
TBDY 2018'in temel kavramları
- Yerel zemin sınıfı (ZA–ZF): Zeminin deprem davranışını tanımlar ve tasarım spektrumunu değiştirir. Ayrıntıları zemin etüdü yazımızda anlattık.
- Bina kullanım sınıfı (BKS) ve bina önem katsayısı: Binanın kullanım amacına göre belirlenir.
- Deprem tasarım sınıfı (DTS): Deprem tehlikesi ve kullanım sınıfına göre belirlenir; hangi hesap yöntemlerinin ve kuralların uygulanacağını etkiler.
- Bina yükseklik sınıfı (BYS): Bina yüksekliğine göre tanımlanır. En yüksek sınıftaki binalar yüksek bina olarak ayrı kurallara tabidir.
- Tasarım yaklaşımları: Dayanıma göre tasarım (DGT) ile şekil değiştirmeye göre değerlendirme ve tasarım (ŞGDT).
TBDY 2018 ile gelen başlıca yenilikler
- Parsel bazında deprem tehlikesi ve spektral ivme değerleri
- Dört farklı deprem yer hareketi düzeyi ve bina türüne göre performans hedefleri
- Yüksek binalar için ayrı bir bölüm (Bölüm 13) ve performansa dayalı tasarım
- Sismik yalıtımlı binalar için ayrı bir bölüm (Bölüm 14)
- Mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi için kapsamlı kurallar (Bölüm 15)
- Temel zemini ve temellere ilişkin ayrıntılı kurallar (Bölüm 16)
- Çelik, prefabrik ve yığma yapılar için güncellenen tasarım ve detay kuralları
TBDY 2018 ve mevcut binalar
Yönetmeliğin 15. bölümü; mevcut binaların deprem performansının nasıl belirleneceğini, hangi bilgi düzeyinde veri toplanacağını ve güçlendirme projelerinin nasıl hazırlanacağını tanımlar. Yapı performans analizi ve güçlendirme projesi bu bölüme göre yapılır. Riskli yapı tespiti ise 6306 sayılı Kanun kapsamında ayrı esaslara dayanır.
2019 sonrası yapılan her bina güvenli mi?
Yönetmelik, güvenli bir bina için gerekli kuralları koyar; ama binanın güvenliği bu kuralların projede doğru uygulanmasına ve şantiyede projeye uygun inşa edilmesine bağlıdır. Doğru zemin verisi, iyi kurgulanmış bir taşıyıcı sistem, eksiksiz detaylar, uygun malzeme ve etkin denetim birlikte sonuç verir.
Tasarım spektrumu nasıl oluşur?
Deprem tehlike haritasından parselin koordinatına göre iki temel değer alınır: kısa periyot harita spektral ivme katsayısı (SS) ve 1 saniye periyot için harita spektral ivme katsayısı (S1). Bu değerler, yerel zemin sınıfına bağlı zemin etki katsayılarıyla çarpılarak tasarım spektral ivme katsayıları (SDS ve SD1) elde edilir. Bu iki değer, binanın periyoduna göre hangi deprem ivmesiyle tasarlanacağını gösteren yatay elastik tasarım spektrumunu tanımlar.
Kısacası aynı bina, farklı bir parselde ya da farklı bir zemin sınıfında farklı deprem yükleriyle tasarlanır. Bu yüzden her proje, kendi parselinin verileriyle hesaplanmalıdır.
Düzensizlikler neden önemli?
TBDY 2018, deprem davranışını olumsuz etkileyen düzensizlikleri planda ve düşeyde tanımlar. Planda; burulma düzensizliği, döşeme süreksizlikleri ve planda çıkıntılar. Düşeyde; zayıf kat, yumuşak kat ve taşıyıcı sistemin düşey elemanlarının süreksizliği. Düzensizliği olan binalarda ek hesap koşulları uygulanır; bazı düzensizlikler ise belirli durumlarda hiç kabul edilmez.
Düzensizlikleri sonradan hesapla telafi etmek yerine tasarımın başında önlemek en ekonomik yoldur. Mimari ile statik projenin erken aşamada birlikte ele alınmasının nedeni budur.
Kapasite tasarımı: güçlü kolon, zayıf kiriş
Depreme dayanıklı tasarımın temel fikri, hasarın kontrollü ve tahmin edilebilir yerlerde oluşmasını sağlamaktır. Bu nedenle kolonlar kirişlerden daha güçlü tasarlanır; deprem enerjisi kolonlarda değil kirişlerde, sünek davranışla tüketilir. Kesme kırılması gibi gevrek göçme biçimleri ise kapasite hesaplarıyla önlenir. Sargı donatısı, etriye sıklaştırması ve birleşim detayları bu davranışı mümkün kılan uygulama kurallarıdır.
Binam 2018 öncesinde yapıldı, ne yapmalıyım?
Eski yönetmeliklere göre yapılmış her bina güvensiz değildir; tersine, 2018 sonrası yapılmış her bina da otomatik olarak güvenli değildir. Belirleyici olan, binanın gerçek durumudur. 2018 öncesi bir binada yaşıyorsanız, binanın projeleri ve yapım dönemiyle başlayan bir ön değerlendirme, ardından gerekiyorsa TBDY 2018'in mevcut binalar bölümüne göre ayrıntılı bir performans analizi en sağlıklı yoldur. Analiz, binanın güçlendirmeyle yeterli hale gelip gelmeyeceğini de ortaya koyar.
TBDY 2018 yerel zemin sınıfları
Yönetmelik, deprem hesabında kullanılacak zemin etkisini altı yerel zemin sınıfıyla tanımlar. Sınıf; zemin etüdünde ölçülen üst 30 metredeki ortalama kayma dalgası hızına (VS,30) ve sondaj verilerine göre belirlenir:
| Sınıf | Zemin türü | VS,30 (m/s) |
|---|---|---|
| ZA | Sağlam, sert kayalar | > 1500 |
| ZB | Az ayrışmış, orta sağlam kayalar | 760 – 1500 |
| ZC | Çok sıkı kum, çakıl ve sert kil tabakaları veya ayrışmış, çok çatlaklı zayıf kayalar | 360 – 760 |
| ZD | Orta sıkı – sıkı kum, çakıl veya çok katı kil tabakaları | 180 – 360 |
| ZE | Gevşek kum, çakıl veya yumuşak – katı kil tabakaları | < 180 |
| ZF | Sahaya özel araştırma ve değerlendirme gerektiren zeminler (ör. sıvılaşma riski taşıyan, çok yumuşak ya da organik zeminler) | — |
Zemin sınıfı yumuşadıkça deprem dalgaları büyür ve binaya etkiyen kuvvetler artar; bu yüzden aynı bina ZD zeminde ZB zemine göre daha büyük deprem kuvvetleriyle tasarlanır. Zemin sınıfının nasıl belirlendiğini zemin etüdü yazımızda ayrıntılı anlattık.
Kolonlar için öne çıkan kurallar
TBDY 2018 ile betonarme binalarda kolonlar için kurallar sıkılaştırıldı. Kolonların enkesitinin en küçük boyutu 300 mm olarak belirlendi; kolonun taşıdığı eksenel yük de, kolonun sünek davranabilmesi için beton enkesit alanı ve beton dayanımıyla ilişkili bir sınırın altında tutulur. Kolon uçlarındaki sarılma bölgelerinde etriyelerin sıklaştırılması, kolon-kiriş birleşim bölgelerinin kesme güvenliği ve güçlü kolon–zayıf kiriş ilkesinin hesapla gösterilmesi zorunludur. Bu kurallar, depremde hasarın kolonlarda değil kirişlerde ve kontrollü biçimde oluşmasını amaçlar. Eski binalarda sık rastlanan ince ve az donatılı kolonların neden risk oluşturduğu da bu kurallardan anlaşılır.
Göreli kat ötelemesi ve burulma
Depremde binanın her katı bir alttaki kata göre yatayda yer değiştirir. Bu yer değiştirmenin kat yüksekliğine oranına göreli kat ötelemesi denir ve TBDY 2018'de sınırlandırılır; sınır, yalnızca taşıyıcı sistemin değil, bölme duvarlar ve cephe gibi taşıyıcı olmayan elemanların hasarını da kontrol etmeyi amaçlar. Planda düzensiz binalarda ise bina depremde kendi ekseni etrafında dönmeye zorlanır; burulma düzensizliği adı verilen bu durum, hesaplarda ek koşullar ve büyütülmüş etkiler gerektirir. Perde duvarların planda dengeli yerleştirilmesi, hem ötelemeleri hem burulmayı azaltmanın en etkili yoludur. Bu nedenle mimari tasarımın ilk eskizlerinde perde ve çekirdek yerlerinin statik mühendisiyle birlikte belirlenmesi, sonradan yapılacak maliyetli düzeltmelerin önüne geçer.
Yönetmelik metnine ve deprem tehlike haritasına nasıl ulaşılır?
TBDY 2018'in tam metni, 18 Mart 2018 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile AFAD'ın internet sitelerinde PDF olarak bulunabilir. Parselinizin deprem tehlikesini görmek için AFAD'ın Türkiye Deprem Tehlike Haritaları uygulamasına (tdth.afad.gov.tr) koordinat girerek harita spektral ivme değerlerine ulaşabilirsiniz. Yönetmeliğin uygulanmasına yönelik açıklamalı örnekler ve eğitim kitapları da meslek kuruluşları ve üniversiteler tarafından yayımlanmıştır. Ancak bu değerlerin bir projeye nasıl yansıyacağı; zemin sınıfı, bina kullanım sınıfı ve taşıyıcı sistemle birlikte, statik projede bir inşaat mühendisi tarafından belirlenir.
Bina kullanım sınıfları ve önem katsayısı
TBDY 2018, binaları kullanım amacına göre üç sınıfa ayırır ve her sınıfa bir bina önem katsayısı verir. Önem katsayısı büyüdükçe bina daha büyük deprem kuvvetleriyle tasarlanır.
| Sınıf | Örnek binalar | Önem katsayısı |
|---|---|---|
| BKS = 1 | Deprem sonrasında kullanılması gereken ya da insanların uzun süre ve yoğun bulunduğu binalar: hastaneler, okullar, itfaiye ve afet yönetim binaları | 1,5 |
| BKS = 2 | İnsanların kısa süreli ve yoğun bulunduğu binalar: alışveriş merkezleri, spor tesisleri, sinema ve konser salonları | 1,2 |
| BKS = 3 | Konutlar, işyerleri, oteller ve diğer binalar | 1,0 |
Bir binanın kullanım amacı değiştiğinde, örneğin bir ofis binası okula dönüştürüldüğünde, binanın daha yüksek bir sınıfa göre yeniden değerlendirilmesi gerekir. Bu durumda bir performans analizi ve gerekirse güçlendirme kaçınılmazdır.
Yüksek binalar ve sismik yalıtım
Belirli bir yüksekliği aşan binalar, yönetmelikte yüksek bina olarak ayrı bir bölümde ele alınır. Bu binalarda tasarım, performansa dayalı yöntemlerle ve daha ayrıntılı analizlerle yapılır; projenin bağımsız uzmanlarca denetlenmesi istenir. Sismik yalıtımlı binalarda ise bina ile temel arasına yerleştirilen yalıtım birimleri, deprem hareketinin üst yapıya aktarılmasını büyük ölçüde azaltır. Özellikle deprem sonrasında kesintisiz hizmet vermesi gereken hastaneler gibi binalarda bu teknoloji giderek yaygınlaşmaktadır. Her iki konu da TBDY 2018'in getirdiği en önemli yeniliklerdendir.
Bina sahipleri için TBDY 2018 ne ifade eder?
Yönetmelik mühendislere hitap eden teknik bir metindir; ama bina sahipleri ve alıcılar için de pratik sonuçları vardır. Yeni bir daire alırken binanın hangi yönetmeliğe göre projelendirildiğini, zemin sınıfını ve bina kullanım sınıfını sormak; mevcut bir binada ise yönetmeliğin mevcut binalar bölümüne göre yapılmış bir değerlendirme olup olmadığını öğrenmek, sağlıklı karar vermenin ilk adımıdır. Proje ve rapor gibi belgelerde bu bilgilerin açıkça yazması gerekir. Belgeleri okumakta zorlanıyorsanız, bir inşaat mühendisinden kısa bir değerlendirme istemek ileride yaşanabilecek büyük belirsizlikleri ortadan kaldırır. Binanızın dayanıklılığını adım adım nasıl kontrol edebileceğinizi depreme dayanıklı bina nasıl anlaşılır yazımızda anlattık.
TBDY 2018 ile birlikte kullanılan diğer standartlar
- TS 500: Betonarme yapıların tasarım ve yapım kuralları
- TS 498: Yapı elemanlarının boyutlandırılmasında alınacak yüklerin hesap değerleri
- Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik: Çelik yapılar için
- Uluslararası projelerde Eurocode, ACI 318 ve AISC gibi standartlar
Statik projelerimizi TBDY 2018 ve ilgili standartlara göre hazırlıyoruz; kapsamı Statik Betonarme Proje ve Statik Çelik Proje sayfalarında bulabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
TBDY 2018 zemin sınıfları nelerdir?
ZA (sağlam kaya), ZB (orta sağlam kaya), ZC (çok sıkı kum-çakıl, sert kil veya zayıf kaya), ZD (orta sıkı-sıkı kum-çakıl veya çok katı kil), ZE (gevşek kum-çakıl veya yumuşak-katı kil) ve ZF (sahaya özel araştırma gerektiren zeminler).
TBDY 2018 PDF'ine nereden ulaşılır?
Yönetmeliğin tam metni 18 Mart 2018 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile AFAD'ın internet sitelerinde PDF olarak bulunabilir.
Binamın deprem tehlikesini nasıl öğrenebilirim?
AFAD'ın Türkiye Deprem Tehlike Haritaları uygulamasında parselin koordinatı girilerek harita spektral ivme değerleri görülebilir. Bu değerlerin projeye nasıl yansıyacağı ise zemin sınıfı ve bina özellikleriyle birlikte statik projede belirlenir.
TBDY 2018 ne zaman yürürlüğe girdi?
18 Mart 2018'de Resmî Gazete'de yayımlandı ve 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girdi.
Deprem bölgesi artık yok mu?
TBDY 2018 ile deprem bölgeleri haritası yerine AFAD'ın Türkiye Deprem Tehlike Haritaları kullanılmaya başlandı. Tasarım, parselin koordinatına göre belirlenen değerlere dayanır.
DD-2 depremi nedir?
50 yılda aşılma olasılığı yüzde 10 olan, tekrarlanma periyodu 475 yıl olan deprem yer hareketidir ve standart tasarım depremi olarak da anılır.
Eski binalar TBDY 2018'e göre değerlendirilebilir mi?
Evet. Yönetmeliğin 15. bölümü mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi için kurallar içerir.
