Cumhuriyet döneminde mühendislik:
103 yılda yapı ve deprem.

29 Ekim 1923'te ilan edilen Cumhuriyet, yeni bir devletle birlikte yeni bir mühendislik kuşağı da kurdu. Yüksek Mühendis Mektebi'nden İTÜ'ye, ilk köprülerden demiryollarına, 1940'taki ilk deprem talimatnamesinden bugünkü TBDY 2018'e uzanan bu yolu, Cumhuriyetimizin 103. yılında bir statik proje ofisinin gözünden anlatıyoruz.

29 Ekim Cumhuriyet Bayramı ve mühendisliğin yeni başlangıcı

Türkiye Büyük Millet Meclisi 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet yönetimini ilan etti; Gazi Mustafa Kemal Atatürk aynı gün ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Bugün, 29 Ekim 2026'da Cumhuriyetimizin 103. yılını kutluyoruz.

Cumhuriyet'in ilan edildiği gün ülkenin önünde siyasi bir kuruluş kadar fiziksel bir inşa görevi de vardı. Yıllar süren savaşlardan çıkmış bir ülkede yol, köprü, demiryolu, okul, fabrika ve konut ihtiyacı aynı anda karşılanmalıydı. Bu yüzden Cumhuriyet döneminde mühendislik, yalnızca bir meslek değil, ülkenin yeniden kuruluşunun taşıyıcı sistemi oldu.

Bu yazıda bir bayram mesajının ötesine geçip şu soruya cevap arıyoruz: Cumhuriyet döneminde mühendislik nasıl gelişti ve bu 103 yıllık birikim, bugün bir binanın statik projesine nasıl yansıyor?

1923'te tablo: mühendis az, iş çok

Osmanlı'nın son döneminde inşaat mühendisi yetiştiren okullar vardı, ama sayıları ihtiyacın çok gerisindeydi. Kaynaklara göre Hendese-i Mülkiye ve Mühendis Mekteb-i Âlîsi'nden Cumhuriyet'e kadar mezun olan inşaat yüksek mühendisi sayısı yalnızca 432 kişiydi. Büyük kamu işlerinde ise uzun süre yabancı şirketler ve yabancı mühendisler belirleyici olmuştu.

Cumhuriyet'in ilk kadroları bu tabloyu değiştirmek için iki yolu birlikte izledi: Bir yandan yerli mühendis yetiştirecek okulu güçlendirdiler, öte yandan büyük bayındırlık işlerini devlet eliyle ve giderek artan oranda Türk mühendislerle yürüttüler. Nafia (Bayındırlık) Vekâleti bu dönemin en önemli kurumlarından biri oldu.

Yüksek Mühendis Mektebi'nden İTÜ'ye: mühendislik eğitimi

Cumhuriyet döneminde mühendislik eğitiminin dönüm noktası 1928 yılıdır. 1926'da başlayan çalışmalar sonucunda çıkarılan kanunla Mühendis Mekteb-i Âlîsi, Yüksek Mühendis Mektebi adını aldı ve programı yeniden düzenlendi. Okul 1941'de Bayındırlık Bakanlığı'ndan Maarif (Millî Eğitim) Bakanlığı'na bağlandı; 1944'te ise İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) adıyla fakültelere ayrıldı. 1946 Üniversiteler Kanunu ile de özerklik kazandı.

Aynı dönemin en güçlü sembollerinden biri Sabiha Gürayman'dır. 1927'de Mühendis Mekteb-i Âlîsi'nin ilk kız öğrencisi olan Sabiha Hanım, 1933'te mezun olarak Türkiye'nin ilk kadın inşaat mühendislerinden biri oldu. Meslek hayatı boyunca okul, hükûmet konağı ve kamu binalarında çalıştı; Anıtkabir inşaatında da görev aldı. Ankara'daki "Kız Köprüsü" adını onun şantiye günlerinden alır ve bugün tescilli bir yapı olarak korunmaktadır.

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra mühendislik eğitimi İstanbul'un dışına da yayıldı. 1955'te Trabzon'da Karadeniz Teknik Üniversitesi, 1956'da Ankara'da Orta Doğu Teknik Üniversitesi kuruldu; ardından Anadolu'nun pek çok şehrinde mühendislik fakülteleri açıldı. Böylece Cumhuriyet'in ilk yıllarında birkaç yüz kişiyle sınırlı olan inşaat mühendisi sayısı, bugün on binlerle ifade edilen geniş bir meslek topluluğuna dönüştü. Bu büyüme, ülkenin her bölgesinde yerel zemini, iklimi ve deprem riskini bilen mühendislerin çalışabilmesini sağladı ve bugün kullandığımız birikimin temelini oluşturdu.

Bu kuşağın bıraktığı en kalıcı miras, Türkçe teknik literatürdür. Betonarme hesap cetvellerinden demir köprülere kadar pek çok ders kitabı bu yıllarda Türk hocalar tarafından yazıldı. Bugün bir statik proje raporunda kullandığımız kavramların önemli bir kısmı, o dönemde Türkçeye kazandırıldı.

Bir başkentin inşası: Ankara

13 Ekim 1923'te başkent ilan edilen Ankara, Cumhuriyet döneminde mühendisliğin en büyük şantiyesi oldu. Birkaç on bin nüfuslu bir Anadolu kasabası, kısa sürede bakanlık binaları, okullar, hastaneler, istasyon, su ve elektrik şebekesiyle donatılmış bir başkente dönüştü. 1928'de açılan imar planı yarışmasını Alman şehir plancısı Hermann Jansen kazandı; plan 1932'de onaylanarak kentin gelişimine yön verdi.

Bu hızlı inşa sürecinde mühendisler, kısıtlı malzeme ve bütçeyle çalışmak zorundaydı. Zemin koşullarını tanımak, yerel taşı ve tuğlayı doğru kullanmak, betonarmeyi ilk kez bu ölçekte uygulamak gerekiyordu. Ankara'nın ilk kuşak kamu yapıları, bugün hâlâ kullanılan pek çok binayla birlikte, o dönemin mühendislik özeninin somut belgeleridir.

Demiryolları, köprüler ve fabrikalar: sahadaki mühendislik

Cumhuriyet'in ilk yıllarında ulaşım, kalkınmanın ön şartı olarak görüldü. Yabancı şirketlerin elindeki hatlar satın alınarak millîleştirildi; 1927'de demiryollarının yapımı ve işletilmesini tek çatı altında toplayan Devlet Demiryolları ve Limanları İşletmesi kuruldu. Anadolu'nun iç bölgelerini birbirine bağlayan yeni hatlarda Türk mühendis ve işçilerin payı her yıl büyüdü.

Köprüler de bu inşa sürecinin görünür yüzüdür. İnşaat Mühendisleri Odası'nın yayımladığı bir çalışmaya göre Cumhuriyet'in ilk on yılında ülkede 223 yeni köprü inşa edildi ve pek çok tarihî köprü onarıldı. Kemerli taş köprülerden betonarme kemerli köprülere geçiş, Türkiye'de betonarmenin yaygınlaşmasının da işaretiydi.

Sanayi yatırımları mühendisliğin alanını daha da genişletti. 1930'larda Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile dokuma, kâğıt ve cam gibi alanlarda fabrikalar kuruldu; Karabük Demir Çelik Fabrikaları 1939'da üretime başladı. Bu tesislerin her biri; temel, çatı makası, vinç yolu ve geniş açıklıklı çelik yapı gibi konularda yerli mühendisliğin sahada sınanması anlamına geliyordu. Bugün çelik ve betonarme arasında yaptığımız seçimin kökleri de bu yıllara uzanır; iki sistemin farklarını çelik mi betonarme mi yazımızda anlattık.

1939 Erzincan depremi ve ilk deprem yönetmeliği

Cumhuriyet döneminde mühendislik tarihinin belki de en ağır dersi, 27 Aralık 1939 Erzincan depremiyle geldi. Depremden sonra Nafia Vekâleti, İtalyan yönetmeliğini Türkçeye çevirerek 1940'ta "Zelzele Mıntıkalarında Yapılacak İnşaata Ait İtalyan Yapı Talimatnamesi"ni yürürlüğe koydu. Türkiye'nin ilk deprem yönetmeliği buydu; ülke iki deprem bölgesine ayrılıyordu. Erzincan depremi, binaların yalnızca düşey yükleri değil deprem kuvvetlerini de taşıyacak şekilde tasarlanması gerektiğini ülkenin gündemine kalıcı olarak yerleştirdi.

Ardından gelen depremler yönetmeliklerin gelişimini hızlandırdı. 1943 Tosya-Ladik depreminden sonra 1944'te ikinci yönetmelik hazırlandı; bunu 1947, 1949, 1953 ve 1961 düzenlemeleri izledi. 1942'de Türkiye için ilk deprem bölgeleri haritası çizildi. Bu yıllarda yönetmelikler daha çok kat yüksekliği, duvar kalınlığı ve malzeme gibi konulara odaklanıyordu.

1975'ten TBDY 2018'e: hesapla güvenliğe geçiş

Modern anlamda deprem mühendisliği Türkiye'de 1975 yönetmeliğiyle şekillenmeye başladı. 1975'te betonarme elemanların minimum boyutları ve sünek tasarım ilkeleri yönetmeliğe girdi; deprem bölgeleri haritası beş bölgeye ayrıldı. 1998 yönetmeliği hesap yöntemlerini güncelledi. 1999 Marmara depremlerinin ardından yapı denetim sistemi ve hazır beton zorunlu hâle geldi; 2007'de Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik (DBYBHY-2007) yürürlüğe girdi.

Bugün yürürlükte olan Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), 18 Mart 2018'de Resmî Gazete'de yayımlandı ve 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girdi. Yeni Türkiye Deprem Tehlike Haritası ile birlikte, bölge yerine parsele özel deprem parametreleri ve performansa dayalı tasarım yaklaşımı getirdi. Yönetmeliğin temel kavramlarını TBDY 2018 nedir yazımızda özetledik.

Bu 80 yılı aşan yolun özü şudur: Türk deprem yönetmelikleri, ne yazık ki çoğu zaman büyük depremlerden sonra güncellendi. Her yeni yönetmelik, bir önceki depremde yaşananlardan çıkarılan derslerin hesaba dönüştürülmüş hâlidir. Bu yüzden bir binanın hangi yönetmeliğe göre projelendirildiği, depremde nasıl davranacağına dair ilk ve en önemli ipucudur.

Binanız hangi dönemin mühendisliğiyle yapıldı?

Türkiye'deki yapı stoğu, bu 103 yıllık birikimin farklı katmanlarını bir arada taşır. 1975 öncesi yapılan binalarda sünek tasarım kuralları yoktu; 1975–1998 arası binalar o günün hesap yöntemlerine göre tasarlandı; 2000 sonrası binalarda ise yapı denetimi ve hazır beton devreye girdi. Elbette yapım yılı tek başına bir hüküm değildir: Projeye uygun yapılmamış yeni bir bina, özenle inşa edilmiş eski bir binadan daha riskli olabilir.

Kendi binanızın durumunu merak ediyorsanız önce depreme dayanıklı bina nasıl anlaşılır yazımızdaki ipuçlarına bakabilirsiniz. Kesin cevabı ise karot numuneleri, donatı tespiti ve TBDY 2018'e göre yapılan hesaplarla bir yapı performans analizi verir. Analiz sonucunda gerekli görülürse güçlendirme projesi hazırlanır.

Cumhuriyet döneminde mühendislikten bugüne 5 ders

103 yıllık bu hikâyeden, bugün bir yapı sahibi ya da yatırımcı olarak çıkarabileceğimiz pratik dersler var:

• Yerli bilgi birikimi değerlidir. Cumhuriyet, mühendisini kendi okulunda yetiştirerek kalkındı. Bugün de projenin, bölgenin zeminini ve yönetmeliğini iyi bilen ekiplerce hazırlanması fark yaratır.
• Yönetmelik bir alt sınırdır. Her yönetmelik, bir önceki depremin dersidir. Tasarımda yalnızca asgariyi değil, yapının ömrü boyunca güvenliği hedeflemek gerekir.
• Zemin her şeyin başıdır. İlk kuşak mühendisler sahayı tanımadan hesap yapmadı; bugün de zemin etüdü olmadan doğru statik proje olmaz.
• Proje ile uygulama birlikte düşünülür. En iyi hesap, sahada doğru uygulanmazsa değer kazanmaz. Detayların anlaşılır çizilmesi ve şantiyeyle iletişim, güvenliğin parçasıdır.
• Mevcut yapı stoğu ölçülerek yönetilir. Eski binaların durumu tahminle değil, karot, donatı tespiti ve analizle anlaşılır; gerekirse güçlendirilir.

Bugünün statik projesinde Cumhuriyet'in mirası

Bir statik proje ofisinin günlük işi, aslında bu 103 yıllık birikimin bugüne taşınmış hâlidir. Zemin etüdü verilerinden taşıyıcı sistem seçimine, deprem hesabından donatı detaylarına kadar her adımda, ilk kuşak mühendislerin kurduğu disiplin sürüyor: Hesap yapılır, kontrol edilir, gerekçesi yazılır ve sahaya anlaşılır biçimde aktarılır.

Bugün bu işi, 1920'lerin hesap cetvellerinin yerine SAP2000, ETABS ve BIM tabanlı modellerle yapıyoruz. Ama değişmeyen bir şey var: Yazılım ne kadar gelişirse gelişsin, modelin doğru kurulması ve sonucun mühendis tarafından sorgulanması gerekiyor. Statik proje nedir yazımızda bir projenin hangi paftalardan ve hesaplardan oluştuğunu ayrıntılı anlattık.

Nefer Mühendislik olarak betonarme ve çelik statik proje, yapı performans analizi ve güçlendirme projelerinde bu sorumlulukla çalışıyoruz. Cumhuriyetin ilk yıllarında bir köprünün ya da bir okulun hesabını yapan mühendislerin ülkeye duyduğu sorumluluk, bugün bir apartmanın, bir fabrikanın ya da bir hastanenin hesabını yapan bizler için de aynıdır.

Cumhuriyetin ikinci yüzyılında güvenli yapılar

Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında en büyük mühendislik görevimiz, deprem riskine karşı yapı stoğunu güvenli hâle getirmek. Bunun yolu yeni binaları yönetmeliğe tam uygun tasarlamak ve inşa etmek, mevcut binaları ise ölçerek değerlendirip gerekiyorsa güçlendirmekten geçiyor. Kentsel dönüşüm, riskli yapı tespiti ve performans analizi, bu görevin bugünkü araçlarıdır.

Bu bayramı, birlikte çalıştığımız mimarlara, proje yöneticilerine, yüklenicilere ve işverenlere teşekkür etmek için de bir fırsat olarak görüyoruz. Her projede paylaşılan bilgi ve sahadan gelen geri bildirim, mesleğimizi bir adım ileri taşıyor. Yeni bir yapı, kat ilavesi ya da mevcut binanızın değerlendirmesi için teklif formundan projenizi anlatabilirsiniz; kapsamı birlikte netleştirelim.

Cumhuriyetimizin 103. yılında Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ü, silah arkadaşlarını ve bu ülkeyi taş taş inşa eden tüm mühendisleri, mimarları, ustaları ve işçileri saygı ve minnetle anıyoruz. 29 Ekim Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun.

Kaynaklar

Tarih bilgileri: Atatürk Araştırma Merkezi — Cumhuriyetin İlânı, Türk Maarif Ansiklopedisi — Mühendislik Eğitimi, İMO — Atatürk döneminde bayındırlık faaliyetleri. Deprem yönetmelikleri: Yapı Dergisi — Deprem yönetmeliklerinin tarihçesi, Türkiye Deprem Mühendisliği Derneği — Türk deprem yönetmelikleri.