Depreme dayanıklı bina
nasıl anlaşılır?

Bir binanın depreme dayanıklı olup olmadığı dışarıdan bakarak kesin olarak anlaşılamaz; ama yapım yılı, projesi, bakımı ve gözle görülen bazı belirtiler güçlü ipuçları verir. Kesin cevabı ise bir inşaat mühendisinin yapacağı yapı performans analizi verir: binadan alınan beton numuneleri, donatı tespiti ve TBDY 2018'e göre yapılan hesaplarla.

Kısa cevap: gözle bakmak yetmez, ama nereden başlayacağınızı söyler

"Binam depreme dayanıklı mı?" sorusunun dürüst cevabı şudur: Bunu ne bina yöneticisi, ne komşular, ne de duvardaki bir çatlağa bakan biri kesin olarak söyleyebilir. Depremde bir binanın nasıl davranacağını belirleyen şeylerin çoğu, kolonların ve kirişlerin içinde, yani betonun dayanımında, donatının miktarında ve detaylarında saklıdır.

Yine de bir bina sahibi ya da kiracı olarak yapabileceğiniz çok şey var. Bu yazıda önce kendi başınıza kontrol edebileceğiniz ipuçlarını, sonra resmî sorgulama yollarını, en sonda da kesin sonucu veren mühendislik incelemesini adım adım anlatıyoruz.

1. Binanın yapım yılı: hangi yönetmeliğe göre yapıldı?

Bir binanın deprem davranışı hakkında ilk ve en güçlü ipucu, hangi deprem yönetmeliği döneminde projelendirildiğidir. Türkiye'de deprem yönetmelikleri her büyük depremden sonra sıkılaştırıldı:

Bir de denetim tarafı var: 1999 Marmara depreminin ardından, 2001'de yürürlüğe giren 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun ile projelerin ve inşaatın bağımsız yapı denetim kuruluşlarınca denetlenmesi zorunlu hâle geldi. Bu yüzden 2000'lerin başından sonra yapılan binalarda, kâğıt üzerindeki kuralların şantiyeye yansıma ihtimali daha yüksektir.

Ama dikkat: Yeni bir bina otomatik olarak güvenli, eski bir bina da otomatik olarak güvensiz değildir. İyi projelendirilmiş ve iyi yapılmış eski binalar olduğu gibi, kurallara uyulmadan yapılmış yeni binalar da vardır. Yapım yılı, inceleme sırasını belirlemenize yardım eder; karar vermenize yetmez.

2. Binanın belgeleri: proje, ruhsat ve iskân

İkinci adım, binanın kâğıt üzerindeki geçmişidir. Belediyenin imar arşivinde binanın onaylı mimari ve statik projeleri, yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgesi (iskân) bulunur. Malikler bu belgelere belediyeye başvurarak ulaşabilir.

• Statik proje var mı? Onaylı bir statik projenin varlığı, binanın bir mühendis tarafından hesaplandığını gösterir. Proje, ileride yapılacak her incelemede de en değerli belgedir.
• İskân alınmış mı? İskânı olan bir bina, ruhsata ve projesine uygun tamamlandığı kabul edilerek kullanıma açılmıştır.
• Sonradan kat çıkılmış ya da tadilat yapılmış mı? Projede olmayan katlar, kaldırılan duvarlar ve kesilen kolonlar binanın taşıma gücünü doğrudan etkiler. Kat çıkmanın doğru yolunu kat ilavesi ve statik proje yazımızda anlattık.

3. Gözle görülebilen uyarı işaretleri

Aşağıdaki belirtiler bir binanın "kesinlikle güvensiz" olduğunu göstermez; ama bir mühendise baktırmanız için yeterli sebeptir. En çok dikkat edilmesi gereken yerler bodrum ve zemin kattır, çünkü deprem kuvvetleri en çok bu katlarda birikir.

Kolon ve kirişlerde çatlaklar

Sıvadaki ince, saç teli gibi çatlaklar çoğunlukla rötre ve ısı değişiminden kaynaklanır ve tek başına tehlike işareti değildir. Buna karşılık kolon ya da kirişte çapraz (X biçiminde) çatlaklar, kolonun alt ya da üst ucunda betonun ezilmesi veya kabuk atması ciddiye alınmalıdır. Duvarla kolonun birleştiği yerde genişleyen çatlaklar da incelenmelidir.

Görünen ya da paslanmış demir

Kolon, kiriş veya döşemenin altında betonun döküldüğü, içindeki demirin göründüğü ya da pas lekelerinin dışarı vurduğu yerler, donatının korozyona uğradığını gösterir. Paslanan demir kesit kaybeder ve betonla arasındaki bağ zayıflar. Bodrumlarda nem, su sızıntısı ve deniz kumu kullanılmış olma ihtimali bu süreci hızlandırır.

Düz demir ve zayıf beton izleri

Eski binalarda donatının yüzeyi nervürsüz (düz) olabilir; bu demirler betonla daha zayıf kenetlenir. Elle ufalanan, içinde iri çakıl boşlukları görülen ya da kolay dağılan beton da düşük dayanımın işaretidir. Bunları ancak beton kabuğu açıldığında görebilirsiniz; bu yüzden bu tespit genellikle mühendis incelemesinde yapılır.

Zemin katta kesilmiş kolonlar ve "yumuşak kat"

Zemin katı dükkân olan binalarda, vitrin açmak ya da alanı genişletmek için kolon kesildiği, perde duvar kaldırıldığı görülebilir. Üst katlarda duvarlarla rijit olan bina, zemin katta bir anda zayıflar; buna yumuşak kat denir ve büyük depremlerde en sık görülen göçme biçimlerinden biridir. Kolon kesmek, hem binayı tehlikeye atar hem de yasal sorumluluk doğurur.

Kısa kolonlar, bitişik binalar ve oturma

• Kısa kolon: Bodrum pencereleri ya da bant pencereler nedeniyle kolonun yalnızca küçük bir bölümü serbest kalıyorsa, bu kısım depremde aşırı zorlanır.
• Bitişik binalar arasında derz olmaması: Farklı kat yüksekliklerindeki bitişik binalar depremde birbirine çarpabilir.
• Kapı ve pencerelerin sıkışması, eğik döşemeler: Temel oturmasının işareti olabilir; zemini sorgulamak gerekir. Zeminin neden bu kadar belirleyici olduğunu zemin etüdü yazımızda anlattık.

4. Resmî sorgulama yolları

"Binamın deprem raporunu e-Devlet'ten görebilir miyim?" en sık sorulan sorulardan biri. Kısa cevap: e-Devlet'te her binanın hazır bir "dayanıklılık notu" yoktur. Var olan resmî yollar şunlardır:

• Riskli yapı tespiti (6306 sayılı Kanun): e-Devlet'teki Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı "Riskli Yapı Tespiti" hizmeti üzerinden, adınıza kayıtlı taşınmazlarla ilgili işlemleri ve bilgileri görebilirsiniz. Tespit, Bakanlıkça lisanslandırılmış kuruluşlar tarafından yapılır ve kentsel dönüşüm sürecini başlatır. Ayrıntıları riskli yapı tespiti yazımızda bulabilirsiniz.
• İstanbul için İBB Bina Tespiti: İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin Deprem Risk Yönetimi ve Kentsel İyileştirme Daire Başkanlığı, binatespiti.ibb.istanbul adresi üzerinden başvuru alarak binaların ön incelemesini yapar.
• Deprem sonrası hasar tespiti: Bir depremden sonra Bakanlığın yaptığı hasar tespit sonuçları e-Devlet ve hasartespit.csb.gov.tr üzerinden sorgulanabilir. Bu sistem deprem öncesi dayanıklılığı değil, yaşanmış bir depremdeki hasarı gösterir.

İnternette dolaşan "adresinizi yazın, binanızın riskini öğrenin" türündeki araçlar genellikle bölgenin zemin ve deprem tehlikesine dair genel bilgi verir. Bu bilgiler faydalıdır ama sizin binanızın betonunu, demirini ve taşıyıcı sistemini ölçmez.

5. Kesin sonuç: yapı performans analizi

Bir binanın deprem davranışını kesin olarak öğrenmenin yolu, TBDY 2018'in mevcut binalar bölümüne göre yapılan yapı performans analizidir. Bu inceleme, binanın gerçek durumunu ölçer ve sonucu hesapla ortaya koyar.

Analiz nasıl yapılır?

1. Rölöve ve belge incelemesi: Binanın mevcut hâli ölçülür, varsa projelerle karşılaştırılır; projede olmayan değişiklikler tespit edilir.
2. Beton numunesi (karot): Taşıyıcı elemanlardan silindir biçiminde beton numuneleri alınır ve laboratuvarda basınç dayanımı belirlenir. Numune alınan yerler uygun malzemeyle yeniden doldurulur.
3. Donatı tespiti: Kolon ve kirişlerdeki demirlerin sayısı, çapı, aralığı ve etriyeler; tarama cihazlarıyla ve gerekirse betonun yerel olarak açılmasıyla belirlenir.
4. Zemin bilgisi: Varsa mevcut zemin etüdü kullanılır; yoksa ve gerekiyorsa yeni bir etüt yapılır.
5. Bilgisayar modeli ve hesap: Toplanan veriyle binanın modeli kurulur, TBDY 2018'deki deprem etkileri altında her elemanın davranışı hesaplanır.
6. Rapor: Binanın hedeflenen performansı sağlayıp sağlamadığı, hangi elemanların yetersiz kaldığı ve çözüm seçenekleri raporlanır.

Sonuç olumsuz çıkarsa ne olur?

Analiz binanın yetersiz olduğunu gösterirse iki yol vardır: Bina, kolon mantolama, perde duvar ilavesi ya da karbon lifli polimer (CFRP) uygulamalarıyla güçlendirilebilir; ya da güçlendirme teknik veya ekonomik olarak mantıklı değilse yeniden yapım değerlendirilir. Doğru kararı, analizin ortaya koyduğu sayılar verir; tahmin değil.

Binanın oturduğu zemin ve bölge

Aynı projeyle yapılmış iki bina, farklı zeminlerde depremde çok farklı davranabilir. Yumuşak kil, gevşek dolgu ya da yeraltı suyu yüksek kumlu zeminler deprem dalgalarını büyütür; bazı durumlarda zemin sıvılaşarak taşıma gücünü kaybeder. Dere yatakları, eski göl ve bataklık alanları, deniz dolgusu ve dik yamaçlar bu açıdan dikkat gerektiren yerlerdir.

Binanızın bulunduğu bölgenin deprem tehlikesini AFAD'ın Türkiye Deprem Tehlike Haritaları'ndan görebilirsiniz. Belediyelerin mikrobölgeleme çalışmaları da zemin koşullarına dair genel bilgi verir. Ancak bu bilgiler bölge ölçeğindedir; binanızın tam altındaki zemini ancak sondaja dayalı bir zemin etüdü ortaya koyar. Eski binalarda çoğu zaman zemin etüdü hiç yapılmamıştır; performans analizinde bu eksik, gerekirse yeni bir etütle tamamlanır.

Apartmanda karar nasıl alınır?

Apartmanlarda inceleme ve olası güçlendirme, tek bir dairenin değil bütün binanın meselesidir. Bu yüzden süreç genellikle kat malikleri kurulunda konuşularak başlar. Pratik bir yol izlemek işinizi kolaylaştırır:

• Bina yönetimi, belediyeden projeleri ve iskân bilgisini ister; bir mühendisten ön inceleme ve ayrıntılı analiz için fiyat teklifi alır.
• Teklifler ve analiz kapsamı kat malikleri toplantısında paylaşılır; masrafın arsa payına göre mi eşit mi bölüşüleceği karara bağlanır.
• Analizin yapılacağı günler için kolon önlerindeki eşyaların kaldırılması, dükkânların ve bodrumun erişime açılması planlanır.
• Rapor çıktığında sonuç ve seçenekler yine toplantıda değerlendirilir; güçlendirme ya da kentsel dönüşüm kararı bu verilere dayanılarak alınır.

Analiz raporu, malikler arasında "bina sağlam mı, değil mi" tartışmasını kişisel görüşlerden çıkarıp ölçülmüş verilere taşır. Bu da kararın hem daha hızlı hem de daha az tartışmalı alınmasını sağlar.

Ev alırken ya da kiralarken nelere bakmalı?

İkinci el bir daire alırken ya da uzun dönem kiralarken, yukarıdaki adımların kısa bir sürümünü kendiniz uygulayabilirsiniz:

• Binanın yapım yılını ve iskân durumunu tapu ve belediye kayıtlarından teyit edin.
• Bina yöneticisinden varsa yapılmış bir performans analizi ya da riskli yapı tespiti raporu isteyin.
• Bodrum ve zemin katı mutlaka görün: kolonlarda çatlak, pas, nem ve kesilmiş kolon olup olmadığına bakın.
• Zemin katta sonradan açılmış geniş vitrinler ve kaldırılmış duvarlar varsa not edin.
• Binanın bulunduğu bölgenin zemin durumunu ve deprem tehlikesini araştırın.

Bu kontroller size bir fikir verir. Büyük bir yatırım kararından önce ise binanın gerçek durumunu bir mühendislik incelemesiyle öğrenmek, ödeyeceğiniz bedelin küçük bir kısmıyla büyük bir belirsizliği ortadan kaldırır.

Sık yapılan yanlışlar

• "Bina 1999 depremini atlattı, sağlamdır." Binanın geçmiş bir depremi hasarsız atlatması, bir sonraki daha yakın ya da daha büyük depremde de aynı davranacağı anlamına gelmez. Üstelik görünmeyen hasar birikmiş olabilir.
• "Çatlak yok, sorun yok." Düşük beton dayanımı ve yetersiz donatı çoğu zaman hiçbir çatlak vermez; ancak depremde ortaya çıkar.
• "Dış cephesi yenilendi, bina yenilendi." Mantolama ve cephe kaplaması binanın görünümünü yeniler, taşıyıcı sistemini değil.
• "Tek bir karot yeterli." Analizde numune sayısı ve yerleri, TBDY 2018'deki bilgi düzeyine göre belirlenir; tek bir numune binanın tamamını temsil etmez.

Nereden başlamalı?

Binanızla ilgili bir endişeniz varsa en doğru başlangıç, belgeleri toplamak ve bir inşaat mühendisine ön inceleme yaptırmaktır. Ön inceleme, ayrıntılı bir performans analizine gerek olup olmadığını ortaya koyar. Nefer Mühendislik olarak yapı performans analizi ve gerekirse güçlendirme projesi hazırlıyoruz; binanızın adresi ve yapım yılıyla teklif formundan bize ulaşabilirsiniz.